زنان و فرهنگ سازی در تاریخ اسلام

شناسه نوشته : 18837

1395/05/05

تعداد بازدید : 386

زنان و فرهنگ سازی در تاریخ اسلام
زنان، به دلیل جایگاه و نقش بارز و مشخصی که در تربیت و رشد نسل های آینده دارند، از مهم ترین عوامل فرهنگ ساز جامعه به شمار می‌روند.
زنان، به دلیل جایگاه و نقش بارز و مشخصی که در تربیت و رشد نسل های آینده دارند، از مهم ترین عوامل فرهنگ ساز جامعه به شمار می‌روند.
متن خبر: 
دین اسلام یک انقلاب فکری و فرهنگی بود و نور علم و دین همه زوایای زندگی و پیکره مسلمانان را روشن ساخت. آیاتی که در ستایش علم فرود آمده اختصاص به مردان نداشت. نیز روایات فراوانی در این زمینه وجود دارد که نشانگر آن است که اسلام، به علم آموزی تشویق نموده است. از این رو، از همان سال های نخست ظهور اسلام، روی آوردن به کسب دانش، شتاب گرفت؛ در حالی که قبل از اسلام تعداد باسوادان، انگشت شمار بودند.
بلاذری، در میان زنان، چند تن چون امّ کلثوم بنت عُقْبَه، عایشه بنت سَعد، کریمه بنت مِقداد و امّ وَرقَه دختر عبدالله بن حارث را نام می برد که نوشتن می دانستند. (1)
اسلام همان گونه که مرد را به فراگیری علم و معارف و مکارم تشویق کرد، زنان را نیز از این خوان گسترده محروم نساخت؛ و نقش مساوی در تعلیم و فراگیری علم برای زن و مرد در نظر گرفت. اسلام فراگیری دانش را نه تنها به جنس خاصی محدود نساخت، بلکه به اندیشه و علوم اصالت داد، نه به عالم و اندیشمند. دانشجو به علم می نگرد نه به عالم، او گمشده خود را نزد هر کس که باشد پیدا می کند. و مکان و زمان قیدی بر پای او نمی نهد. در خانه، مسجد و صحنه جنگ نیز می توان دانش اندوزی کرد. در اسلام منع علم جایز نیست. «العِلمُ لایَحِلُّ مَنعُهُ» (2)؛ و بر تعلیم و تربیت زنان تاکید شده است «إضرِبُوا النِّساءَ عَلی تَعَلُّمِ الخَیر». (3)
جای تردیدی نیست که ایجاد محدودیت برای علم آموزی زنان و ایفای نقش فرهنگی در جامعه، امری کاملًا خلاف دین اسلام و ناشی از سوء تصور درباره زنان است. رسول خدا (ص) برخی زنان را به دلیل روحیه پرسشگری و آموختن احکام دین ستوده است؛ چنان که در گزارشی آمده است: آن حضرت از زنان انصار تمجید کرد و فرمود: نِعمَ النِّساءُ نِساءُ الانصار ... (4)؛ زنان انصار خوب زنانی هستند ... شرم مانع فقاهت آنان نمی شود.
البته در میان زنان مهاجران نیز کسانی چون ام سلمه (همسر رسول خدا) روحیه بالای پرسشگری داشتند. (5) پیامبر (ص) فضایی ایجاد کرده بود تا زنان راحت و آزادانه سؤالات خود را بپرسند. در واقع با علم آموزی از محضر آن حضرت، علوم را منتشر می ساختند. مطابق نقلی، رسول خدا (ص) بنا به درخواست زنان، روزی را برای امر تعلیم و موعظه آنان اختصاص داده بود. (6) علاوه بر پیامبر، همسران آن حضرت نیز حلقه اتصال و واسطه فیض پیامبر با زنان بودند و شاید یکی از رازهای ازدواج های آن حضرت، این بود که آنان، تعالیم و احکام اسلام را به زنان دیگر بیاموزند.
زنان و تبلیغ اسلام
از کارهای مهمّ زنان در عصر رسالت، تبلیغ اسلام بود. آنان اطرافیان مشرک خود را به اسلام فرامی خواندند؛ چنان که «امّ رومان» برای مسلمان کردن فرزند خود عبدالرحمن کوشش زیادی کرد و بارها با او محاجّه نمود ولی نتیجه ای در برنداشت تا اینکه پس از فتح مکه اسلام آورد. (7) «خنسا» دختر عمرو بن شریه از طایفه خود بنی سلیم، تعداد زیادی را مسلمان کرد. (8) ام سلیم بنت مِلحان خزرجی به خواستگارش گوشزد کرد که تنها در صورت مسلمان شدنش با او ازدواج خواهد کرد و او هم مسلمان شد. (9) ام شریک انصاری، پیوسته دیگران را به اسلام ترغیب می کرد. (10) سُفّانه دختر حاتم طایی برادر خود، عَدِیّ بن حاتم را به اسلام دعوت کرد. (11) «فاطمه بنت خطاب» نیز، زمینه اسلام برادر خود را فراهم کرد.
مدرسی و معلمی
زنان، به دلیل جایگاه و نقش بارز و مشخصی که در تربیت و رشد نسل های آینده دارند، از مهم ترین عوامل فرهنگ ساز جامعه به شمار می روند.
هر چند در آستانه ظهور اسلام، زنان انگشت شماری از سواد خواندن و نوشتن برخوردار بودند؛ اما با ظهور اسلام و تشویق پیامبر، برخی از آنان هنر خود را به زنان دیگر می آموختند؛ چنان که «لیلی بنت عبدالله قرشی» که از نویسندگان عصر جاهلی بود، هنر نویسندگی خود را در خدمت زنان مسلمان قرار داد و به حفصه، همسر رسول خدا (ص) کتابت آموخت و آن حضرت خانه ای را در مدینه به وی داد. (12) حفصه خود پس از کسب این هنر به دستور پیامبر، هنرش را به دیگر همسران آن حضرت انتقال داد.
امّ وَرقه، دختر عبدالله بن حارث، بانویی بود که قرآن را جمع آوری کرده بود. (13) در گزارشی آمده است: «شفا» که از آموزگاران با تجربه عصر خود بود، به دستور رسول خدا (ص) به همسرش خط آموخت. (14)حضرت فاطمه (س)، شاگردانی چون فضّه، اسماء و رقیّه داشت؛ حتی برخی مردان صحابی؛ مثل جابر و سلمان به زنانی چون اسماء، ام ایمن، و فضه مراجعه می کردند و با طرح سؤال، پاسخ های خود را دریافت می کردند.
راویت حدیث
بخشی از سیره حضرت رسول اکرم (ص)، به وسیله زنان به ما منتقل شده است. آنان یافته ها و اندوخته های علمی خود را به دیگران منتقل و رسالت فرهنگی خویش را به صورت مطلوبی ایفا می کردند. یکی از محققان، زندگی نامه حدود 68 زن دانشمند و راوی را که از پیامبر حدیث نقل کرده اند، به رشته تحریر درآورده است. (15) محقق دیگری، بیوگرافی 150 زن راوی در سده نخست هجری را جمع آوری کرده است. (16)
روایات زنان از پیشوایان دین و تلاش آنان در نشر و ماندگاری حدیث در تاریخ ثبت است که به چند مورد اشاره می شود.
حضرت فاطمه (ص) بنا به اختلاف گزارش ها، 18، 21، 83 و 213 حدیث از پدر بزرگوارش، نقل کرده است. همچنین حسنین (ع)، علی (ع)، ام سلمه، عایشه و انس بن مالک از حضرت فاطمه (س) حدیث نقل کرده اند.
«اسماء بنت یزید بن سَکَن» که در گفت وگو با رسول خدا (ص) کمتر خجالت می کشید، 81 روایت در زمینه های گوناگون از آن حضرت نقل کرده است. وی از روات ثقه شناخته شده است. (17) از دیگر زنان، می توان به امّ عُمّاره (نسیبه) (18) و «اسماء بنت مَرثَد بن جبر» اشاره کرد. (19) ام سلمه همسر رسول خدا (ص)، بیش از 378 حدیث روایت کرده است. (20)
او بیشتر از شخص پیامبر یا از طریق فاطمه (س) یا ابوسلمه حدیث نقل کرده است. (5) عایشه از دیگر زنانی است که روایات بسیاری از رسول خدا (ص) نقل کرده است. وی تنها تعداد چهل حدیث در مورد فضایل امیرمؤمنان و حضرت فاطمه (س) نقل نموده است. (21) «ام مَعبَد عاتِکه خُزاعی» نیز از پیامبر حدیث نقل کرده است. (22) ام ایمن آزاد کرده پیامبر و از صحابه، احادیث فراوانی از آن حضرت نقل کرده است. این زنان فرهیخته تنها نمونه اندکی از زنانی هستند که از محضر رسول خدا (ص) کسب فیض کرده و در حفظ و انتقال میراث فرهنگی و معنوی اسلام، نقش داشته اند. 
پی‌نوشت‌ها:
1. فتوح البلدان، بلاذری، ص 581.
2. کنز العمال، متقی هندی، ج 10، صص 217 و 134.
3. بحارالانوار، ج 100، ص 249.
4. مسند احمد، ج 6، ص 148؛ صحیح بخاری، ج 1، ص 41؛ کنز العمال، ج 9، ص 637.
5. ر. ک: ام سلمه، دائره المعارف قرآن کریم، الهی زاده، ج 4، صص 366- 369.
6. انساب الاشراف، ج 10، ص 101؛ الاصابه، ج 8، ص 393.
7. الاصابه، ج 8، ص 111.
8. الطبقات الکبری، ج 8، ص 426.
9. انساب الاشراف، ج 2، ص 54.
10. مغازی، ج 3، ص 988.
11. الاعلام، ج 3، ص 246.
12. الطبقات الکبری، ج 8، ص 458.
13. نیل الاوطار، شوکانی، ج 9، ص 103؛ السنن الکبری، بیهقی، ج 4، ص 366.
14. ر. ک: زنان نمونه، علی شیرازی.
15. زنان دانشمند و راوی حدیث، صادقی اردستانی، صص 234- 237.
16. مسند احمد، ج 7، ص 606.
17. مسند احمد، ج 7، ص 508؛ سنن ترمذی، ج 2، ص 235.
18. الاستیعاب، ج 4، ص 348.
19. سیر اعلام النبلاء، ذهبی، ج 2، ص 210.
20. تهذیب الکمال، مزی، ج 35، ص 317.
21. ر. ک: زنان دانشمند و راوی حدیث، صص 194- 198.
22. المعجم الکبیر، ج 24، ص 348.
منبع: نقش زنان در تاریخ اسلام؛ نوشته سیدمحمود سامانی، تهران: نشر مشعر، 1390.

عضویت در خبرنامه